Christelijke filosoof over robot Sophia en AI in de kerk: wat zijn de grenzen?
Dit artikel stond eerder in het ND
Kunstmatige intelligentie (AI) is geen sciencefiction meer, maar dagelijkse realiteit. Deze nieuwe techniek vraagt daarom om ethische doordenking, vindt Christine Boshuijzen-van Burken (45), filosoof en bijzonder universitair hoofddocent christelijke filosofie aan de TU in Eindhoven. ‘AI zal altijd een ‘antwoord’ genereren, terwijl er voor geloofsvragen niet altijd een antwoord is.’
‘Een mens is een schepsel van God, gewild en bedoeld door Hem. Maar kunstmatige intelligentie is mensenwerk. AI kan patronen herkennen en enorme hoeveelheden data verwerken, maar het mist een compleet begrip van de werkelijkheid. AI denkt niet zoals een mens. Vergelijk het met een rekenmachine: die voert berekeningen uit, maar ‘rekent’ niet in de zin dat het zich bewust is van de nummers en formules. Kunstmatige intelligentie (AI) is een combinatie van data en algoritmes. Het model baseert zich niet alleen op vooraf vastgelegde regels, maar leert van patronen die het eerder heeft gezien,’ legt Boshuijzen uit. ‘Dat is ook het grote verschil met ‘gewone’ technologie: dat leert via vooraf opgestelde regels.’
Waarom is het belangrijk om niet alleen technisch, maar ook ethisch naar AI te kijken?
‘De technologie heeft gevolgen voor de samenleving. Neem robot Sophia – die veel op een mens lijkt. In Saudi-Arabië kreeg ze burgerschap. Maar moeten we haar ooit verantwoordelijk kunnen houden voor misdaden en moet ze dan naar de gevangenis? Mag ze trouwen of een huis kopen? Daarover moeten we nadenken. We kunnen niet zomaar alles laten gebeuren. Robots zijn geen doorontwikkelde mensen en mensen zijn geen doorontwikkelde robots.’
Welke ethische kaders kunnen we gebruiken om AI verantwoord in te zetten?
‘Daarin zie ik twee pijlers: het ethisch handelen van de maker van AI – zoals transparant en betrouwbaar handelen. Maar gebruikers moeten ook deugdzaam met AI omgaan.’
Kunt u daar een voorbeeld van geven?
‘Kijk naar social media. Algoritmes worden zo ontworpen dat ze maximale invloed uitoefenen op gebruikers, vaak zonder dat we het doorhebben. Dit kan schadelijke gevolgen hebben, vooral voor jongeren. Toch stellen we hen daaraan bloot. Vroeger zagen we alcohol en tabak als onschuldig, tot we de verwoestende effecten ervan ontdekten. Pas toen kwamen er regels. Met AI en sociale media staan we op hetzelfde punt: we weten steeds beter wat de risico’s zijn, dus is het tijd om in te grijpen voordat de schade te groot wordt.’
Maar waar trekken we de grens? Hoe ver mogen we gaan met AI? Een leraar betrapt een leerling op het gebruiken van ChatGPT voor een werkstuk. Moet de leerling worden gestraft, of moeten we accepteren dat leren met AI de toekomst is?
‘Beide. De leerling moet worden aangesproken, want het doel van een werkstuk is leren. Maar AI kan daarbij wel een hulpmiddel zijn. Het is belangrijk dat leerlingen niet alleen kennis opdoen, maar ook vaardigheden leren. En weten hoe je omgaat met technologie is in de huidige samenleving heel belangrijk.’
Kunstmatige intelligentie helpt ingenieurs bij het ontwerpen van gebouwen en bruggen. Stel dat een AI een ontwerp maakt dat veiliger is dan wat een mens zou kunnen bedenken, maar niemand begrijpt hóé het werkt. Moeten we het dan gebruiken?
‘Dat hangt ervan af. Veiligheid moet bewezen worden, en er moet iemand verantwoordelijk zijn. Een ontwerp zonder menselijke controle is risicovol. Transparantie is belangrijk, maar het idee dat we alles moeten begrijpen is ook weer iets van onze huidige tijd waarin we alles met ons verstand willen vatten. Een politiehond zetten we na training ook in, terwijl we toch niet goed begrijpen waarom hij bepaalde keuzes maakt.’
Algoritmes op sociale media weten precies welke boodschap ons raakt. Vervolgens maken marketeers politieke advertenties om kiezers te manipuleren. Moeten we algoritmes verbieden om verkiezingscampagnes te beïnvloeden?
‘Dit is inderdaad een groot probleem. AI kan bewuste en onbewuste propaganda verspreiden. Denk aan chatbots die zich mengen in politieke discussies en subtiel een bepaalde richting op sturen. Dit is een vorm van misleiding: je verandert iemands politieke overtuiging niet door argumenten, maar door manipulatie. Als leugenachtige informatie vermengd wordt met echte informatie, wordt het een mijnenveld.’
Kan AI een nuttig hulpmiddel zijn voor preken en geloofsvragen, of ondermijnt het de rol van de Heilige Geest?
Boshuijzen lacht. ‘Voor sommige dominees zou de inzet van AI voor het maken van preken een goed idee zijn. Tegelijk is het zo dat de Heilige Geest op manieren werkt die wij niet altijd begrijpen—soms juist door een preek die niet perfect is. God denkt niet in menselijke categorieën zoals welsprekendheid. Tegelijkertijd geldt dat een begrijpelijke preek eerder blijft hangen bij mensen. Als AI helpt om een preek helderder en gestructureerder te maken, zie ik daar geen probleem in.
Bij persoonlijke geloofsvragen ligt dat voor mijn gevoel anders. AI zal altijd een ‘antwoord’ genereren, terwijl er voor geloofsvragen niet altijd een antwoord is. Mensen gaan daar anders mee om.’
Bovendien mist AI iets wezenlijks: zorg voor de ander. Een pastor of een mede-gelovige kan een luisterend oor bieden, invoelen wat iemand nodig heeft. AI kan geen geestelijke zorg bieden zoals een mens dat kan.’
Kan AI profeteren over de eindtijd door Bijbelteksten en nieuws te analyseren?
‘Nee. Jezus zei al: niemand weet wanneer het einde komt, behalve de Vader. AI kan patronen herkennen, maar het blijft interpretatie.’
Als je de beelden in Openbaringen tot je neemt, kan je het gevoel krijgen dat AI een grote rol zal spelen in de eindtijd. Moeten christenen AI met argwaan benaderen of juist verantwoordelijkheid nemen?
‘Er zijn zorgen over AI dat het zich zal ontwikkelen tot een kracht die de mens overstijgt—sommigen vrezen dat het onderdeel is van een controlemaatschappij of een technologische vorm van onderdrukking. Denk aan systemen zoals in China, waarbij de overheid met één druk op de knop iemand financieel kan uitsluiten van de samenleving. Als we een chip in onze hond kunnen stoppen, kan dat ook bij een mens.
Toch denk ik niet dat AI een nieuwe god is. Het is een krachtig instrument, maar niet iets dat buiten menselijke controle valt. Het is nu nog nieuw, maar over enkele jaren zal het gewoon geworden zijn, net zoals we nu internet gebruiken.
De echte vraag is: wie ontwikkelt AI, met welke waarden? AI kan misbruikt worden, maar net zo goed worden ingezet voor het goede. Als christenen moeten we AI niet klakkeloos omarmen, maar ook niet afwijzen. Het gaat erom hoe wij ermee omgaan en welke normen en waarden we hanteren. Technologie moet bijdragen aan het goede leven. AI is een krachtig hulpmiddel, maar het mag geen doel op zich worden.’
Kerk onderzoekt geloofsgesprek met digitale Jezus
In de oudste kerk van het Zwitserse Luzern konden bezoekers deze zomer in gesprek met een AI-versie van Jezus. In de biechtstoel zat geen priester, maar een digitale avatar die antwoord gaf op levensvragen in honderd talen. Het experiment, Deus in Machina, trok in twee maanden tijd meer dan duizend mensen, onder wie veel toeristen. Twee op de drie gebruikers noemden het een spirituele ervaring, al vonden anderen de gesprekken wat oppervlakkig.
De AI was getraind op theologische teksten. De reacties waren wisselend: sommige mensen gaven aan dat ze verrassend zinnige antwoorden kregen. Toch bleef er kritiek, vooral op het gebruik van de biechtstoel en de omgang met religieuze beeldspraak. Theoloog Schmid, die bij het project betrokken was, benadrukte dat het om een tijdelijk experiment ging.
Ook in Duitsland kreeg AI een plek in de kerk. In 2023 werd daar de eerste volledig door AI geleide kerkdienst gehouden. De avatar bad, preekte en sprak de zegen uit. De teksten klonken volgens sommigen inspirerend, anderen noemden het ‘emotieloos en saai’. Initiatiefnemer Jonas Simmerlein, theoloog uit Wenen, ziet het niet als vervanging van de dominee: ‘AI kan vooral helpen bij het voorbereiden van diensten. Pastoraat blijft mensenwerk.’
Waardeer dit artikel!
Jouw steun maakt onafhankelijke journalistiek mogelijk! Dit artikel las je gratis, maar het schrijven kostte tijd en onderzoek. Wil je bijdragen aan deze journalistiek? Met een kleine donatie help je mij om dit werk voort te zetten.
Elke bijdrage, groot of klein, maakt een verschil. Dank je wel!
